نوشته مهندس مهدی الفتی

          ((کاکتوس )) از واژه یونانی آن (( (( kaktos به معنی گیاه خاردار یا سوزش دار گرفته شده است.همگی این گیاهان نیز دارای شیره و از همین رو است که مقدار فراوانی رطوبت و آب را در خود نگاه میدارند و گاهی همین ویژگی ، تشنگانی را که در بیابانها و دشتهای خشک و سوزان ، به دام افتاده اند از مرگ رهانیده است. تفاوت بزرگ و پایه ای کاکتوسها از سایر گیاهان به سبب توانایی و استواری شگفت انگیز آنها در برابر دگرگونیها و شرایط سخت و نامساعد طبیعی است چرا که این گیاهان در نامناسب ترین و دشوارترین شرایط رشد نمودند و برای بقاء نسل و زندگی ، پایداری نشان داده و شکلهای گوناگونی به خود میگیرند. خارها یکی از ویژگیهای شناخته شده کاکتوسها به شمار میروند که در رنگهای گوناگون مسئولیت نگاه داشت و حفاظت گیاه را بر عهده دارندوهمین خارها افزون بر وظایف زیر بنایی خود، موجب زیبایی و جذابیت کاکتوس و همچنین شناخت گونه ها و واریته های گوناگون را فراهم میسازند.

روشهای تکثیر :

1-      قلمه زدن     2- پاجوش         3- پیوند زدن      4- بذر

مادر این بخش به روشهای اصولی کشت از طریق بذر میپردازیم :

از دیگر روشهای ازدیاد کاکتوسها روش کاشت بذر میباشد.هرگاه شیوه کاشت و نکات فنی آن رعایت گردد گیاه به خوبی روییده و رشد خوبی خواهد داشت.همچنین از آنان گیاهان دانه زادی تولید میشودکه قوی و سالم بوده وازافزایش و سرعت رشد مناسبی برخوردار خواهند بود.

برای کاشت بذر کاکتوسها ، چنانچه گلخانه ای مناسب در دسترس باشد میتوان به شمار فراوان و در همه فصول سال به کشن بذر دست زد.بهترین فصل کاشت آغاز بهار یا آغاز تابستان است زیرا گیاه زمان کافی برای رشد و نمو تا فرا رسیدن فصل سرما را خواهد داشت .

1-   خاک مناسب برای کشت بذرهای کاکتوس :

الف ) 2 قسمت خاک باغچه + 1 قسمت خاک برگ + 1 قسمت خاک پیت + 1 قسمت خاک رس + 1 قسمت ماسه و شن به نسبت مساوی

ب ) 1 قسمت خاک پیت ماس + 1 قسمت ماسه شسته ( زیر گلدان ماسه درشت عاری از میکروب و باکتری ) + 1 قسمت خاکبرگ ریخته و سپس خاک معمولی گیاه که با محلول نیم در هزار کود مایع و قارچ کش ( با آب جوشیده سرد شده )  ضد عفونی مینماییم. و تا حد امکان در محیطی به دور از میکروب ( استریل ) کار میکنیم .

بعد از اینکه بذرها را با اندکی قارچ کش مخلوط نمودیم روی بستر با فشار کم به درون خاک فرو مینماییم یا در محفظه پلاستیکی نهاده و یا روی محیط را با شیشه یا پلاستیک میبندیم.عمق کاشت بذر عموما" دو برابر قطر هر بذر میباشد . چنانچه بذرها خیلی ریز باشند آنها را روی خاک مرطوب میپاشند.روی سطح بذرهای ریز هیچ گونه خاکی نباید اضافه کرد و پس از کاشت تنها برای داشتن محیطی گرم و مرطوب و مناسب برای رویش بذرها بهتر است روی آنها را با روزنامه یا شیشه یک لایه پوشاند و در جایی روشن و گرم نهاد.برای جلوگیری از پوسیدگی احتمالی بذرها روزی دو باربرای زمان کوتاهی بر میداریم تا هوا دهی انجام بگیرد.

بذرها با زمانی از 7 تا 40 روز اندک اندک سبز میشوند و پس از آنکه گیاهان دانه زاد کوچک ، تا اندازه ای بزرگ شدند در خاک ریشه دوانیده و از خطر شسته شدن دور میمانند و از این رو میتوان پوششی که قبلا" برای حفظ رطوبت و گرما به کار برده بودیم برداشت و آب پاشی آنها را آبیاری نمود .

درجه دما ، رطوبت خاک ، آب و هوا از عوامل مهم جوانه زدن بذرها میباشد بسیاری از بذرهای کاکتوس در آغاز رویش نیاز به سرما و گرما دارند ، در روزدمای 30 تا 35 درجه سانتی گراد و در شب دمای 20 تا 25 درجه سانتی گراد را میپسندند.دقت در آبیاری مناسب و به موقع نیز مهم است زیرا رطوبت بیش از اندازه سبب پدید آمدن محیط قارچ زا میشود و کمبود رطوبت هم پژمردگی و خشک شدن نهالها را در پی خواهد داشت .

روش نشاء کردن کاکتوسهای دانه زا د :

زمانی که کاکتوسهای دانه زاد ( روییده از بذر ) تا اندازه ای بزرگ شدند که خطر از بین رفتن آنها دیگر وجود نداشت و جایگاه بستر کاشت برای ادامه رشد و رویش آنها تنگ گردید ، همدیگر را زیر فشار قرار میدهند .

در این زمان هنگام نشاء کردن آنها فرا رسیده است از این رو نخست بستر کاشت را آبیاری کرده تا خاک نرم شود و آسیبی به ریشها وارد نگردد.سپس آنها را توسط انبرک کوچک از خاک درآورده و درون جعبه نشاء و در مخلوطی از خاک و پیت و ماسه نشاء میکنیم .

فاصله کاشت کاکتوسها از یکدیگر نزدیک به اندازه قطر آنها در نظر گرفته میشود.کمبود رشد در غالب کاکتوسها سبب میگردد که در مدت زمان یکسال این فاصله را پر نکنند.البته دست کم پس از 6 ماه و حده اکثر یک سال پس از ماندن در بستر کاشت نشاء مینمایند.

تجربه نشان داده است اگر بذرها در آغاز بهار یا در پایان تابستان کاشته شوند در میانه تابستان آماده نشاء کردن خواهند بود. لازم به یاد آوری هستیم که بذرهای کاکتوس برای سبز شدن نیاز مبرم به نور دارند.البته نشاء کردن کاکتوسهای که بذر آنها دری کاشت شده اند و یا به عللی رشد آنها به تاخیر افتاده اند بهتر است به بهار سال آیندخ موکول شوند.همچنین قبل از کاشت بستر باید از خاک مناسب ( پیت و ماسه ) پر شده باشد. پس از انجام نشاء نمودن کاکتوسها باید در جایی نهاده شوند که از تهویه مناسب و جریان هوا بهره مند باشند و از آبیاری آنها خوداری نمود.نخستین آبیاری بهتر است چند روز پس از پایان نشاء کاری انجام بگیرد و تعیین دقیق این چند روز ( زمان نخستین آبیاری ) بستگی به رطوبت مکان و هوای منطقه خواهد داشت .

*** کاکتوسهایی که دارای شکل گرد ، مشعلی ، گلابی و بشکه ای هستند معمولا" به صورت تکی در گلدان میکارند ولی کاکتوسهای آویزان و بومی آفریقا را به شکل گروهی میتوان کاشت در این صورت جلوه ای زیبا و ویژه پیدا میکنند.

گزینش گلدان مناسب برای کاکتوسها :

گلدانهای پلاستیکی یا سفالی ، جعبه های چوبی مسطح ویژه پرورش گل و حتی قطعات سنگی میتوانند ظرفهایی مناسب برای رشد کاکتوسها و گیاهان گوشتی باشند. تنها شرط لازم برای این ظرفها ، آن است که خوب ابکش شوند به گونه ای که پیوسته خاک آنها نرم و خوب تهویه پذیر نگاه داشته شوند.در هنگام انتخاب گلدان باید تناسب اندازه گیاه با اندازه گلدان در نظر گرفت ، یک گیاه کوچک در گلدان بزرگ نه تنها به چشم نمی آید بلکه از نظر آبدهی نیز دچار دشواری شده و به ندرت هم زنده میماند.همچنین نمی توان باور داشت که یک  گیاه بزرگ به مدت زیادی در جای تنگ و کوچک به زندگی ادامه داده و دوام بیاورد .

برای کاکتوسهای گرد و توپی و بشکه ای شکل و یا گیاهان گوشتی از گلدانهای به اندازه 5/2 تا 5/5 سانتیمتر پهن تر از قطر گیاه به کار بگیرید. و برای کاکتوسهای استوانه ای شکل گلدانی به عرض نصف قد گیاه انتخاب میکنیم.

یکی از کارهای مهم که در نگهداری و تقویت کاکتوسها ، جابجایی دوره ای آن از گلدانی به گلدان دیگر است که چگونگی روش جابجایی ، انتقال و بازکاشت آن به شرح زیر است :

1-      جابه جایی دوره ای گیاه از یک گلدان به گلدانی دیگر برای تقویت گیاه ضروری میباشد .

2-      هنگام جابه جایی ، گیاه باید با ملایمت و با ضربه به لبه میز از گلدان بیرون آورده شود .

3-      کوشش شود که ریشه آسیب نبیند و بهتر است که خاکهای کهنه را از آن جدا نمود .

4-      ریشه های شکسته ، خشک شده و یا مرده باید از گیاه جدا شود .